• Thứ bảy 08/08/2020 21:58

Phát triển thị trường đất nông nghiệp: Gỡ nút thắt chính sách

27/11/2019

Chính sách còn nhiều hạn chế, dẫn đến khó tích tụ đất đai để tổ chức sản xuất lớn, gia tăng giá trị và cải thiện đời sống nông thôn, thúc đẩy phát triển thị trường quyền sử dụng đất nông nghiệp gắn với sản xuất quy mô hàng hóa lớn là vấn đề cần đặt ra.

Ruộng đất manh mún, khó tích tụ

Đất đai là yếu tố đầu vào quan trọng trong sản xuất nông nghiệp (SXNN). Tuy nhiên, ruộng đất manh mún, khó tích tụ, là một trong những trở ngại lớn nhất cho việc phát triển nền nông nghiệp hữu cơ, hiện đại và bền vững trên cơ sở hợp tác, liên kết giữa doanh nghiệp (DN), đặc biệt là các tập đoàn kinh tế, với các hộ nông dân xây dựng cánh đồng lớn, vùng sản xuất tập trung công nghệ cao dưới tác động của thị trường, công nghiệp, hội nhập quốc tế và biến đổi khí hậu.

phat trien thi truong dat nong nghiep go nut that chinh sach
Khó tích tụ ruộng đất là một trong những nguyên nhân khiến DN ngại đầu tư vào nông nghiệp

PGS. TS Nguyễn Đức Thành – Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR ) – phân tích, diện tích đất SXNN bình quân đầu người của Việt Nam thấp nhất thế giới, chỉ ở mức 0,25ha, trong khi thế giới là 0,52ha và khu vực là 0,36ha. Nền nông nghiệp nước ta phát triển chủ yếu dựa vào khoảng 10 triệu hộ nông dân cá thể với trên 76 triệu thửa và mảnh ruộng nhỏ lẻ, phân tán.

Bên cạnh đó, năng suất sử dụng đất ở nước ta cũng rất thấp, chỉ khoảng 1.000 USD/ha, tương đương với Lào và chỉ bằng 1/2 Philippines, thậm chí là 1/3 của Indonesia và Thái Lan. Đóng góp của đất đai cho tăng trưởng nông nghiệp có xu hướng giảm. Số DN nông nghiệp tăng, nhưng vẫn chỉ chiếm khoảng 1,6% tổng số DN cả nước, trong đó, trên 90% là DN nhỏ, thậm chí siêu nhỏ với 10 - 50 lao động. Doanh thu bình quân của DN nông nghiệp chỉ đạt 3,6 tỷ đồng/năm.

SXNN hàng hóa luôn đỏi hỏi phải có quy mô lớn. Nhưng hiện nay, mô hình SXNN tại Việt Nam vẫn còn manh mún, quy mô nhỏ, với thực trạng bình quân mỗi hộ nông dân đang sở hữu 2,5 mảnh đất, mỗi mảnh 1.840 m2. Điều đó đặt ra vấn đề tích tụ ruộng đất trong nông nghiệp.

GS. Vũ Trọng Khải, nguyên Hiệu trưởng Trường Cán bộ quản lý nông nghiệp và phát triển nông thôn TP. Hồ Chí Minh dẫn chứng, để có cánh đồng mẫu lớn, Tập đoàn Lộc Trời phải ký hợp đồng với 30.000 hộ để có được 93.000 ha đất. Một DN phải ký 30.000 hợp đồng như thế sẽ rất khó khăn trong quản lý, trong hướng dẫn và giám sát các hộ cấy trồng, chăm sóc đúng quy trình, đúng tiêu chuẩn. Không buộc cả 30.000 hộ cùng làm theo quy trình của DN nên sản phẩm của nhiều hộ không đáp ứng được tiêu chuẩn. Đây chính là nguyên nhân vì sao cánh đồng mẫu lớn không nhân rộng ra được.

Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn (IPSARD) Trần Công Thắng cho hay, hiện có nhiều rào cản chính sách trong tập trung đất nông nghiệp khiến DN không mặn mà đầu tư. Mức thuế và phí liên quan đến chuyển nhượng đất nông nghiệp bị áp chung như các bất động sản khác (2% thuế thu nhập cá nhân); DN tư nhân trong nước không được giao đất có thu tiền sử dụng đất nông nghiệp mà chỉ được thuê đất để đầu tư SXNN, còn DN nước ngoài không được phép nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất nông nghiệp. Ngoài ra, quyền tài sản đối với đất nông nghiệp chưa được bảo đảm như các loại đất khác do chưa có sở hữu. Đến nay, cũng chưa có quy định cho phép chuyển đổi mục đích sử dụng đất linh hoạt giữa các loại đất trong nội bộ ngành nông nghiệp và chưa có quy định rõ vai trò của nhà nước trong việc hỗ trợ DN thuê lại hoặc nhận góp vốn bằng quyền sử dụng đất nông nghiệp quy mô lớn của nông dân.

Phải coi đất đai là hàng hóa

Trong bối cảnh cạnh tranh của ngành hàng nông sản ngày càng gay gắt, cùng với các yêu cầu về an toàn vệ sinh thực phẩm, chỉ dẫn địa lý, truy xuất nguồn gốc, thì vấn đề quy mô sản xuất càng phải được quan tâm hơn. TS Hoàng Thị Thu Huyền - Giám đốc Trung tâm Kinh tế học (Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ) - dẫn chứng: Kết quả khảo sát ở Bình Phước cho thấy, diện tích cây điều hiện nay của tỉnh dao động từ khoảng 134.000-180.000 ha, nhưng diện tích điều nhỏ, manh mún vẫn chiếm phần lớn khi có tới hơn 77.600 hộ trồng phân tán, đã làm cho cây điều khó phát triển như kỳ vọng.

Để tháo bỏ những rào cản trong chính sách đất đai hiện hành, nhằm thúc đẩy tiến trình phát triển nông nghiệp sang một giai đoạn mới, ông Trần Công Thắng đề xuất, bỏ hạn mức nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất nông nghiệp; quy định và giám sát chặt chẽ diện tích tối thiểu để tránh tách thửa. Cùng với đó, khuyến khích DN đầu tư vào các khu, cụm, công viên, trung tâm công nghiệp – dịch vụ hỗ trợ thông qua việc thuê đất nông nghiệp hoặc liên kết với trang trại, hợp tác xã (HTX). Đồng thời, xây dựng chính sách hỗ trợ các cá nhân đăng ký làm trang trại, gia trại tích tụ đất nông nghiệp; hỗ trợ HTX, liên hiệp HTX thuê đất nông nghiệp của các hộ nông dân…

Muốn khắc phục những vấn đề đã nảy sinh về đất đai hiện nay, ông Vũ Trọng Khải cho rằng, cần phải dựa trên tư duy kinh tế mới, với những khái niệm về thuật ngữ chính xác để có tư duy đúng đắn; từ đó mới có cơ sở khoa học để đánh giá, phát hiện vấn đề và nguyên nhân để tìm ra giải pháp khắc phục. Cũng theo vị chuyên gia này, không coi đất đai là phương tiện giải quyết vấn đề an sinh xã hội mà coi đất đai là hàng hóa. Quyền sử dụng đất đai là hàng hóa trao đổi theo nguyên tắc thuận mua vừa bán. Có như vậy mới xây dựng được thị trường chuyển nhượng quyền sử dụng đất nông nghiệp để sản xuất quy mô lớn cũng như phát huy quyền tài sản đối với đất nông nghiệp, định hướng độc lập theo hướng giá trị tài sản đất và bất động sản gắn liền với quy hoạch vùng.

GS. Vũ Trọng Khải - nguyên Hiệu trưởng Trường Cán bộ quản lý nông nghiệp và phát triển nông thôn TP. Hồ Chí Minh: Nhà nước cần bãi bỏ quy định về thời hạn giao đất, cho thuê đất nông nghiệp. Thí điểm bãi bỏ hoặc mở rộng hạn điền cho tích tụ ruộng đất tại một số địa phương, từ đó có đánh giá tác động, tiến tới xây dựng định hướng chính sách đối với vấn đề này…

Nguyễn Hạnh

Scroll